 |
| Mark Bentum, boven op de radiotelescoop. Foto: UT-Nieuws |
Aan de rand van een typerend Drents heideveld staat de Dwingeloo Radio Telescoop, een gebouw met bovenop een schotelvormige antenne met een diameter van 25 meter, zijn blik gericht op het heelal. Het ding is in 1954 gebouwd nabij het sterrenkundig instituut Astron en werd jarenlang gebruikt om het universum te bestuderen. Maar sinds een jaar of tien is de telescoop niet meer in gebruik en staat hij er verwaarloosd bij.
Uit veiligheidsoverwegingen is het gebied rondom de telescoop afgezet. De deur van de werkruimte is op slot en de trap die naar de schotel leidt, is afgesloten met dikke kettingen. Bezoekers mogen er niet komen. Maar UT'er Mark Bentum heeft een sleutel, waarmee hij zowel de controlekamer als de toegangstrappen naar de schotel kan bereiken. Met trots laat hij de ruimte zien, waarin meters kasten met ontvangstapparatuur staan. Het ruikt er wat muf en de apparatuur ziet er enigszins verouderd uit. Uit een soort matrixprinter hangt een vel papier met rood bedrukte uitslagen, die radiogolven weergeven. `Die afdrukken maken we niet meer, maar we hebben ze laten hangen, omdat ze tot de verbeelding spreken', vertelt Bentum.
De Beilenaar is bij de radiotelescoop betrokken als medewerker van Astron en secretaris van de stichting CAMRAS, die de telescoop beheert en van de ondergang probeert te redden. `CAMRAS staat voor C.A. Muller Radio Astronomie Station. Muller was een van de pioniers van de Dwingeloo Telescoop en destijds hoogleraar microgolftechnieken op de UT. Hij is een aantal jaren geleden overleden', weet Bentum. Hij werkt zelf vier dagen per week als uhd bij de leerstoel telecommunication engineering van de faculteit EWI en is één dag in dienst bij Astron.
De Dwingelose radiotelescoop heeft geen wetenschappelijke waarde meer en wordt daarom sinds 1997 niet meer gebruikt. Astron heeft besloten in te zetten op de veertien radiotelescopen in Westerbork en het LOFAR-project, een netwerk van duizenden kleine antennes die samen de grootste radiotelescoop ter wereld vormen. Volgens de stichting CAMRAS is de Dwingeloo Telescoop echter wél interessant voor amateurastronomen en radioamateurs. `Amateurs kunnen ook ontdekkingen doen. Een grote groep amateurastronomen uit het hele land staat te springen om hier aan de slag te gaan', aldus Bentum.
Een ander doel is de telescoop in te zetten om jongeren met techniek en wetenschap in contact te brengen. `Dit is een tot de verbeelding sprekend object. Iedereen is geïnteresseerd in sterrenkunde. Dat heeft iets mystieks', constateert de secretaris van CAMRAS. In samenwerking met pabo-studenten ontwikkelt de stichting lespakketten, waarmee scholieren achter de computer aan het werk kunnen gaan. Via Software Defined Radio (SDR) en internet is het mogelijk overal ter wereld toegang te krijgen tot de Dwingeloo Telescoop en mee te luisteren naar signalen uit de ruimte. De software hiervoor is gebouwd door een andere UT'er: EWI-docent Pieter-Tjerk de Boer.
Om de telescoop hiervoor optimaal geschikt te maken, moet hij eerst worden opgeknapt. Eén miljoen euro is nodig om de apparatuur te vernieuwen en het geraamte te renoveren. De stichting CAMRAS heeft sponsoren en donateurs die de restauratie een warm hart toedragen, maar dat is niet voldoende. Geprobeerd wordt via het televisieprogramma Restauratie geld binnen te slepen. In dat AVRO-programma strijden zestien historische gebouwen om een hoofdprijs van één miljoen euro voor restauratiewerkzaamheden. Kijkers kunnen stemmen op hun favoriete gebouw en zo de winnaar bepalen. De radiotelescoop in Dwingeloo is een van de kanshebbers.
Dat deze telescoop met achterstallig onderhoud kampt, kan zelfs een leek zien. Met drie trappen kom je boven de werkruimte bij de schotel, waarop het barst van de roestplekken. De tand des tijds heeft flink geknaagd aan het bouwwerk. Enkele doorgeroeste buizen zijn dichtgelast, maar op andere plaatsen is de stalen constructie behoorlijk aangetast door het weer. `Hier zie je een zwakke plek, die cruciaal is voor de spiegel', wijst Bentum, terwijl hij met zijn hand op een verroeste verbinding klopt. `Daar moeten we nieuw staal lassen, net als bij dat hek daar. Arbotechnisch is het hier niet verantwoord meer.'
In de machinekamer is al het een en ander opgeknapt. Nieuwe motoren zijn geplaatst, de tandwielkasten zijn schoongemaakt, de bewegingsonderdelen ingevet en er is geverfd en gelakt. `We hebben nieuwe software geïnstalleerd, zodat de schotel weer kan ronddraaien en in alle richtingen kan bewegen. Ook is er airconditioning aangebracht om de apparatuur te koelen. We werken met zo'n driehonderd vrijwilligers, die ieder een taak vervullen. Sommigen komen hier elke dag. Je kunt het hier zien als één groot experimenteel laboratorium.'
 |
| De radiotelescoop gezien vanuit de lucht. |
De UT'er wil ook graag studenten bij de radiotelescoop betrekken. In Enschede houdt hij zich bezig met verschillende onderzoeken, die raakvlakken hebben met de telescoop. `Ik zet op de UT een onderzoek op naar short-range radio (SRR), zoals bluetooth en andere nieuwe technieken', vertelt Bentum, die de komende jaren zijn tijd vooral wil steken in onderzoek, onderwijs en het binnenhalen van nieuwe projecten. `Ik wil een soort LOFAR in de ruimte bouwen. Dat is een grote uitdaging, want hoe krijg je duizenden antennes in de ruimte? We beginnen met twee satellieten ter grootte van een melkpak, die twee signalen uitzenden die we willen combineren tot één signaal. Dat noemen we interferometrie. De vraag is hoe je die signalen met elkaar kunt laten communiceren en hoe je ze terugkrijgt op aarde', vertelt hij enthousiast. `Als de financiering rond is, willen we een aantal aio's op dit project zetten. Ook hebben we studenten nodig om elektronica te ontwikkelen en dingen uit te zoeken. Er moet een model komen voor het maken van één signaal met meerdere satellieten. Dat lijkt me een geweldige afstudeeropdracht. Bij deze wil ik studenten oproepen om mee te helpen. Kom maar langs!'
De radiotelescoop in Dwingeloo is zondag 19 oktober geopend voor publiek. Belangstellenden kunnen van 12.00 tot 17.00 uur een rondleiding krijgen.
