De multi-etnische Balkanuniversiteit is een chaotische kluwen van etnische geschiedenis, conflicten, verhalen en speculaties waar alleen iemand uit de Balkan feilloos weg mee weet. Voor de Macedonische Andreana is het duidelijk: de Albanezen willen gewoon teveel, terwijl ze alles al hebben. 'Nu hebben ze ook nog eens de wapens opgenomen om ons te dwingen. Laatst kwam er een Albanese student naar me toe. Hij zei: 'als het oorlog wordt en ik sta met een geweer tegenover je, dan zal ik je moeten neerschieten. Dit is geen dreigement. Als je gefolterd wordt dan zal ik je helpen'.
'We spelen dat alles normaal is', geeft Olga Skaric, het Macedonische hoofd van het Balkan Peace Centre van de Universiteit van Skopje toe. Dr. Biljana Vankovska, docent aan de Defensie-afdeling van de Filosofie faculteit is pessimistisch: 'Macedonië staat op het punt om in elkaar te storten. Ik heb mijn kinderen al in veiligheid gebracht buiten Skopje, net als vele anderen. Maar de mensen weigeren te denken aan wat er kan gebeuren. Men denkt 'dat wat in Bosnië gebeurde, kan ons toch niet overkomen?'
Dat terwijl de kans op een bloedig conflict levensgroot aanwezig is. De crisis begon in maart toen een groep Albanezen onder de naam UCK, 'Nationaal Bevrijdingsleger', gewapende acties ondernam voor gelijke rechten voor de Albanese minderheid in het land. De Albanezen voelen zich achtergesteld bij de etnisch Macedonische bevolking en eisen een gelijke positie in de grondwet, meer politieke invloed en het Albanees als de officiële taal in Macedonië.
Drugs en macht
De Macedoniërs zijn echter van mening dat de Albanese bevolingsgroep al genoeg rechten heeft. Zij zien iets anders in de Albanese eisen. Ze vrezen dat het overwegend Albanese noordwestelijke deel van het land zich zal afscheiden en samen met Kosovo en Albanië 'Groot Albanië' zal vormen. Het UCK is in hun visie een terroristische organisatie die vecht om haar zakelijke belangen in drugs, tabak en mensensmokkel veilig te stellen. 'In dit conflict gaat het om drugs en macht', betoogt Olga Skaric, 'niet om mensenrechten.'
Sinds maart zijn er in dat conflict aan Macedonische zijde dertig doden gevallen en aan Albanese zijde een onbekend aantal. Beide partijen nemen het niet zo nauw met de mensenrechten; willekeurige arrestaties, vernielingen en fysiek geweld zijn hen niet vreemd. Intussen zijn de onderhandelingen over een oplossing voor de crisis niet hoopgevend. Al weken verkeren de gesprekken tussen de Albanese en Macedonische partijen in een impasse. Ook EU en NATO bemiddeling is vergeefs gebleken. Zo stijgen de inter-etnische spanningen in het Balkanland met de dag.
Studenten aan het front
Die spanningen zijn voelbaar aanwezig op de universiteit, waar de etniciteiten elkaar maar moeilijk kunnen ontlopen. Zo op het eerste gezicht lijkt er niets aan de hand, maar voor ingewijden is de afwijking van de normale gang van zaken overduidelijk. 'De Albanese studenten die ik normaal zie op de lerarenopleiding vlakbij mijn kantoor, heb ik sinds maart niet meer gezien,' vertelt dr. Vankovska. 'Men speculeert dat veel van hen zich hebben gemeld bij de UCK.' Ook heeft ze gehoord dat de Albanese studenten de algemene studentenhuisvesting verlaten hebben, bang voor agressiviteit van Macedonische collega's.
Bovendien wordt de universitaire gemeenschap direct geraakt door de mobilisatie die de regering heeft afgekondigd. Alle studenten die een militaire training hebben gehad worden opgeroepen. Toni Masevski, bestuurslid internationale zaken van de Student Union van de universiteit, is zo'n student. Hij moet steeds 24 uur aan de frontlijn zijn en mag daarna weer 24 uur naar huis. Meestal is hij dan druk met Student Unionzaken. Van studeren komt weinig, want concentreren is voor hem een bijna onmogelijke opgave geworden.
Naast de grote druk op studenten brengt het conflict ook onzekerheid over de dag van morgen met zich mee. Het plannen van activiteiten is uitermate moeilijk. 'Niemand weet wat er morgen kan gebeuren', vertelt Dejan Pavleski, voorzitter van de Student Union. 'Het enige wat we als Student Union zinvol kunnen doen is met de universiteit onderhandelen over extra examenmogelijkheden en flexibiliteit in de overgangsvoorwaarden voor de studenten.'
Tweetalig systeem
Universitair onderwijs vormt een belangrijke twistappel in de onderhandelingen over een oplossing voor de crisis. Als onderdeel van hun streven naar een gelijkwaardige positie met de Macedoniërs vragen de Albanezen al langer om een tweetalig systeem. Om hoger onderwijs in de eigen taal en het liefste een eigen, erkende universiteit.
Tot begin jaren negentig konden Albanese studenten uit Macedonië naar de universiteit van Pristina om in hun eigen taal colleges te volgen. Maar ten gevolge van het Milosevic-regime ging de universiteit over op enkel Servisch.
Sindsdien hebben de Macedonische Albanezen geijverd voor een Albanese universiteit. Voor de Macedoniërs riekt dat echter teveel naar een Groot Albanië en voor hen is zoiets dus onaanvaardbaar. 'Ze kunnen toch in Skopje naar de universiteit als ze hoger onderwijs willen?' vindt de gemiddelde Macedonische student.
Maar met inter-etnisch onderwijs op de universiteit van Skopje hebben de meeste Albanese studenten niet al te beste ervaringen. Ze voelen zich gediscrimineerd en geprovoceerd. 'Ik was op mijn middelbare school de beste van de klas,' vertelt medicijnstudente Yllze verontwaardigd. 'Maar toen ik op de Universiteit van Skopje kwam, maakte ik mee dat een professor me zomaar een onvoldoende gaf voor mijn mondeling. Terwijl ik zeker weet dat ik alle vragen goed had.' Andere Albanese studenten melden soortgelijke ervaringen.
Albanologie
'Medestudenten en zelfs sommige professoren noemen ons Shiptar', vult Armen, rechtenstudent in Skopje, aan (Shiptar is een denigrerende verbastering van Sqiptar, zoals de Albanezen zichzelf noemen). Zijn vriend Enver betoogt dat de studentenradio en het studentenmagazine van de Student Union van Skopje volledig in het Macedonisch zijn. Alleen in de faculteitsunion van Taalwetenschappen zitten volgens hem enkele Albanezen, dankzij de studie Albanologie op die faculteit.
Macedonische studenten gooien de minimale Albanese deelname aan activiteiten op de geslotenheid van de Albanese studentengemeenschap. De ommuurdehuizengroepen waarin veel Albanezen wonen zijn daar exemplarisch voor, vinden zij. 'Ze leven en denken nog in stamverbanden,' aldus de Macedoniërs. 'Vooral in de dorpen is er een baas van de stam, die bepaalt wat de rest doet.'
De Macedonische studenten zijn bovendien verontwaardigd over het positieve discriminatiebeleid inzake de toelating van Albanezen op de universiteit. Dat beleid, gemaakt om tegemoet te komen aan de vraag om hoger onderwijs van de Albanese minderheid, kent 23 procent van de plaatsen op de faculteiten toe aan Albanese studenten, proportioneel volgens de officiële bevolkingscijfers. Doordat het aantal sollicitanten per plaats voor Macedoniërs veel hoger is, komt het voor dat een Albanees met een 60 voor zijn toelatingsexamen wordt toegelaten, terwijl een Macedonische collega met 97 punten nul op het rekest krijgt.
Overigens hebben de Albanezen een eigen universiteit. De Albanese bevolking is vlak na het sluiten van het Albanese hoger onderwijs in Pristina aan de slag gegaan met het opzetten ervan. De instelling opende in 1994 haar deuren maar werd onmiddellijk ongrondwettelijk verklaard door de regering. Ondanks dat de regering herhaaldelijke, soms gewelddadige pogingen heeft gedaan de universiteit te stoppen, functioneert de Tetovo universiteit nog steeds. De diploma's worden echter nog door geen enkele andere universiteit erkend.
Voor de Macedonische bevolking is het duidelijk dat de Tetovo universiteit is opgericht met een politieke en geen onderwijskundige motivatie: 'Die universiteit is gecreëerd om studenten te manipuleren en te indoctrineren', aldus Olga Skaric van het Balkan Peace Centre. 'Het maakt deel uit van het streven naar Illyrida (Groot-Albanië)', zegt ze.
Etnische selectie
Speurwerk op het adresoverzicht op de homepage leert dat het aantal etnisch Albanese professoren op de universiteit in Skopje ten opzichte van de etnisch Macedonische verwaarloosbaar is. Een verkoper in een reisbureau vertelt dat hij na zijn studie civiele techniek informeel overleg had met zijn professor over een vacature bij zijn faculteit. 'Er werd me verteld dat ik door te solliciteren de goede relatie die ik met hen had op het spel zette', herinnert hij zich. Er wordt hier geselecteerd op etniciteit, niet op kennis, vindt ook een Albanese professor aan de Faculteit voor Taalwetenschap.
'Maar kijk, wij hebben ook nog Albanese studenten hier', straalt Skaric als er een meisje met hoofddoek en lange rok komt binnenschuifelen om professor Skaric wat hulp bij de theorie te vragen. Met de professor als tolk kan ze mooi aan de journalist laten zien dat ze van Macedonië houdt. Na wat algemene vragen vindt de professor het tijd voor de grote vraag: 'Wie vechten er eigenlijk hier in het conflict, drugsterroristen of vrijheidsstrijders? Dat weet je toch?' Zichtbaar niet op haar gemak antwoordt het meisje dat ze net getrouwd is en zich niet zo met politiek bezighoudt. Over nationalistische indoctrinatie gesproken.
Peace Centre
'Olga Skaric is een van de grootste nationalistische professoren op de universiteit', bevestigt dr. Biljana Vankovska. 'Het is triest dat zij directeur is van het Balkan Peace Centre.' Volgens Dr. Vankovska is het nationalisme op St.Cyrillius en Metodius Universiteit sinds het begin van het conflict in maart erg gegroeid. De universiteit maakt zelf deel uit van het conflict vindt Vankovska, omdat ze partij hebben gekozen. 'Men had het op mijn faculteit zelfs over publicaties in het belang van de staat terwijl mijn studenten praten over 'sterven voor het vaderland'.
De groei van het conflict wordt voor een groot deel veroorzaakt door het feit dat beide zijden zich laten leiden door verhalen, quasi-wetenschappelijke feiten en speculaties. Het conflict speelt al zo lang dat iedereen binnen de eigen familie wel voorbeelden heeft van hoe crimineel, corrupt en kwaadwillend de andere groep is. Een oom en tante die uit hun huis verdreven zijn door Albanezen, of een neef die mishandeld is door de politie. En dan zijn er onderzoeken die bewijzen dat een bepaalde bevolkingsgroep eerder in Macedonië woonde, of bewijs dat Albanezen eerder naar de wapens zouden grijpen dan de gimiddelde Europeaan. Op die manier groeit men van kinds af aan op in wantrouwen tegen de andere ethniciteit. Tot in de universiteit toe.
Van der Stoel
Een lichtpuntje op hogeronderwijsgebied is dat er op initiatief van OVSE Commissaris voor de Minderheden Max van der Stoel een drietalige universiteit gebouwd wordt, met steun van onder andere de Nederlandse Regering. Ondanks deze South Eastern European University (die nu al 'Stul'-university genoemd wordt) streven de Albanezen nog steeds naar erkenning van de Tetovo Universiteit.
Een ander positief punt is dat het samenwerken tussen onderzoekers en docenten van de verschillende bevolkingsgroepen op professioneel niveau goed verloopt. Men vermijdt het praten over het conflict, maar onderzoeksprojecten samen doen verloopt nog voorspoedig. 'Ik doe nog steeds regelmatig een project met een Albanese professor', vertelt Ilo Trajkovski, docent Sociologie. Toch is het niet zo rooskleurig als het lijkt, want hij vervolgt: 'Dat levert namelijk goed geld op, want de internationale organisaties als de EU en VN vragen om multi-etnische projecten. Nou, dan krijgen ze die ook.'
We don't mix
Ook studenten zeggen goed om te kunnen gaan met met collega's van een andere etniciteit. Zo zeggen ze over het algemeen vrienden in een andere etnische groep te hebben. Soms zelfs goede vrienden. Maar na de lovende woorden over de vriendschap vervallen ze al snel weer in termen van 'wij' en 'zij'. Zoals Toni van de Student Union van Skopje het uitdrukte: 'We are like water and oil. We just don't mix.'
Wat zijn de verwachtingen? Afgelopen maandag werd de staatsbegroting besproken, waarbij waarschijnlijk opnieuw een flink deel van de post onderwijs naar defensie is geschoven. Beide partijen zijn er nog steeds van overtuigd dat ze een eventuele strijd zullen winnen. Beide zijn ook vestberaden om te winnen. Zelfs over lijken van medestudenten.
