Er heerst een crisis op het gebied van wetenschappelijke publicaties, zeggen twee economen van het Centraal Planbureau (CPB) in de studie `Tackling the journal crisis'. Uitgeverijen vragen steeds hogere prijzen voor tijdschriften, en omdat bibliotheken die niet kunnen betalen, staat de verspreiding van kennis onder druk.
Het CPB wijt die crisis aan slecht werkende marktmechanismen. Onderzoekers en uitgevers sluiten deals met elkaar die voor beide partijen wel gunstig zijn, maar voor de wetenschap als geheel niet. In die deals draait het om auteursrechten. Onderzoekers dragen die over aan uitgevers. In ruil daarvoor zorgen uitgevers ervoor dat artikelen gepubliceerd worden.
Het belangrijkste werk van uitgevers is het laten beoordelen van artikelen, zo luidt de CPB-analyse. In feite betalen onderzoekers hen daarvoor in natura, met het auteursrecht. Die deal levert onderzoekers het kwaliteitskeurmerk op dat met publicatie in een tijdschrift verbonden is. Voor de uitgevers zit de winst erin dat zij mét het auteursrecht ook een monopolie op kennis in handen krijgen. Dat stelt hen in staat hoge prijzen te vragen.
De CPB-onderzoekers willen een ander mechanisme invoeren. Laat wetenschappers voortaan niet met hun auteursrecht betalen voor het werk dat uitgevers voor hen doen, maar gewoon met geld, stellen zij voor. Het auteursrecht moeten onderzoekers overdragen aan een onafhankelijke instantie, bijvoorbeeld de wetenschappelijke academie KNAW. Die moet er borg voor staan dat die rechten geen belemmering vormen op verspreiding van kennis.
'Het laten beoordelen van wetenschappelijk werk blijft zo commercieel georganiseerd. Dat is bij uitstek een taak voor uitgevers', zegt CPB-onderzoeker Ben Vollaard. 'Niet de abonnees, maar de auteurs betalen zo voor de diensten van uitgevers.'
Het effect van het CPB-voorstel zou zijn dat er geen rem meer is op het verspreiden van wetenschappelijke kennis. Het CPB gaat daarmee verder dan de universiteiten. Die willen slechts kunnen beschikken over publicaties van wetenschappers die bij hen zelf in dienst zijn. Of de grote uitgevers brood zien in de taak die het CPB hen toedicht, is de vraag. Uitgevers die afzien van de rechten op wetenschappelijke elektronische publicaties bestáán niet, zei directeur Al van uitgeverij Wolters Kluwer vorig jaar al eens.
