De winnende topman heeft altijd gelijk. Stress haalde dit voorjaar Shellbaas Maarten van den Bergh naar Enschede, en honderd TBK'ers hingen aan zijn lippen. 'Meneer, wat ik vragen wilde: duizelt het u wel eens?' Een gesprek over carrièremaken.
De timing was in orde. Je moet een captain of industry laten praten bij zijn aantreden, óf bij zijn vertrek. Stress, studievereniging van TBK, strikte de president-directeur van de Koninklijke Nederlandse Petroleum Maatschappij voor een lezing vlak voor hij zijn afscheid van het Brits-Nederlandse bedrijf aankondigde.
Ook op Van den Berghs timing viel weinig aan te merken. 'Vertrek onverwachts' kopten de economieredacties de ochtend na zijn tijding - dan heb je het in de financiële wereld meestal goed gedaan. Pas als analisten je afscheid van mijlenver zien aankomen, is er onderweg iets mis gelopen.
Laf kun je het moment in ieder geval niet noemen. In 1998, het eerste jaar onder Van den Berghs leiding, tuimelde de winst van Shell naar een dieptepunt van 350 miljoen dollar. 'Dat kwam door de lage olieprijs', zegt hij. 'Die viel samen met een van de grootste reorganisaties die Shell ooit heeft doorgevoerd. Daar hebben we 4,4 miljard dollar in gestoken.'
'Kijk, als ik toen weg gegaan was....' 1999 bleek het jaar van zijn gelijk. Mede doordat de olieprijs dramatisch aantrok, steeg de winst vorig jaar tot recordhoogte: 7,1 miljard dollar. Ook al doet het hem 'pijn', Van den Bergh geeft het roer met een gerust hart uit handen.
Niettemin is het vroeg - hij geeft het zelf toe. Van den Bergh wordt 59, waar Shellbestuurders gewoonlijk pas na hun zestigste stoppen. 'Het is tijd voor mijn gezin', legt hij uit. 'Ik ben een echte family man.' Het Engels uit het laatste zinnetje klinkt natuurlijker dan de Nederlandse opmaat.
Wie Van den Berghs loopbaan kent, begrijpt hoe dat komt. De afgelopen 58 jaar woonde en werkte hij in minstens zeven landen, verspreid over vijf continenten. 'Momenteel breng ik in Londen met mijn gezin de weekends door en vlieg ik voor de werkweek naar Den Haag', zegt hij. Kosmopoliet en toch familieman.
Bijna was hij de ideale Shellwerknemer geweest. Voor de Baan voor het Leven moest je tot voor kort bij de Koninklijke Olie zijn. Wie als jonge werknemer de wereld van de schelp instapte, kon een leven lang op zoek naar zijn plafond. 'De laatste jaren is er wat veranderd', erkent hij.
'Jonge mensen hebben de neiging minstens één keer van werkgever te wisselen. Dat merkt Shell ook. Het is een gegeven, dus proberen we er ons voordeel mee te doen. Mindere mensen mogen natuurlijk best weg. De kunst is om er betere voor aan te trekken, en de beste intussen vast te houden.'
Bijvoorbeeld met nog betere beloningen. Als een van de laatste grote multinationals verbreedde Shell onlangs het aantal werknemers dat voor opties in aanmerking komt. 'Sinds kort doet de top-duizend mee', zegt hij. 'Voorheen waren het alleen de eerste vijftig.'
Zelf greep Van den Bergh kans op kans op kans, maar liet de laatste liggen: die van het algemene directeurschap. Grote baas is momenteel de Britse bestuursvoorzitter Moody-Steward, van wie al enige tijd bekend is dat hij zich in 2001 terug zal trekken. Het stoeltje dat vrijkomt, gaat nu waarschijnlijk naar J. van der Veer, het Nederlandse directielid dat Van den Bergh zal opvolgen.
Maar toch: hoe schopte Maarten van den Bergh het zo ver? 'Tja', zegt hij,'dat is een combinatie van willen, kunnen en geluk hebben. Willen spreekt voor zich, kunnen betekent onder andere: een goed gevoel hebben voor verhoudingen, met beide benen op de grond staan, niet achter zaken aan hollen die niet te realiseren zijn.'
Zoals het laten afzinken van de Brent Spar? 'Bijvoorbeeld', glimlacht hij zuurtjes. 'Maar u heeft die VPRO-documentaire toch wel gezien, neem ik aan? Ja? O. Daaruit bleek dat ook Greenpeace fout zat. Maar goed, Shell heeft van de affaire geleerd dat je in dialoog moet gaan met de wereld. En dat doen we voortaan ook.'
Gestage klimmer
Hoewel Maarten van den Bergh in 1942 in Amerika werd geboren, bezit hij de Nederlandse nationaliteit. Zijn studententijd bracht hij door in Groningen. Van den Bergh studeerde er economie.
In 1968 startte hij zijn loopbaan bij Shell. Na een financieel trainee-programma werd hij financieel manager van Shell Kagaku in Japan. Hij bouwde er een nieuwe chemische fabriek.
Na een gestage carrière in Azië en Afrika, met een tussenstop in Londen, trad Van den Bergh in 1992 toe tot de raad van bestuur van Shell Nederland. Vanaf 1998 is hij president van de Royal Dutch Petroleum Company en vice-voorzitter van het committee of managing directors. Per 1 juli legt Van den Bergh zijn functie neer.
