Aan de kamer in het Capitool is te zien dat de bewoonster nog niet vol in bedrijf is. In de kast een eenzaam rijtje boeken, het bureaublad nog vrij van rommeltjes en plakkertjes, geen slordige stapels waar je je nek over breekt.
Saharso (1956) neemt een slokje thee en vertelt dat ze het heel spannend vindt, zo'n nieuwe omgeving. Het is haar derde werkdag op de UT, als deeltijdprof (0,4 fte) bij de vakgroep maatschappelijke risico's en veiligheid. Maar niet alleen de universiteit is nieuw, de hele regio is haar onbekend. `Ik heb sinds mijn studietijd gependeld tussen de UvA en de VU, dus altijd in Amsterdam gewerkt.' Ze studeerde sociologie aan de Vrije Universiteit, promoveerde aan de UvA en is nu universitair hoofddocent aan de VU. Dat blijft ze trouwens ook, voor twee dagen in de week. Van het hoogleraarschap verwacht ze meer armslag. `Als hoofddocent heb ik ook wel ruimte, maar dan binnen de kaders die de hoogleraar aangeeft. Ik had zin in verandering. Hier kan ik mijn eigen lijn ontwikkelen en als promotor van mijn eigen promovendi optreden, dat ook.'
 |
| Sawitri Saharso: ‘Een van de broedplaatsen voor die verbondenheid is de buurt’. |
Binnenkort gaat ze op zoek naar een aio (of naar studenten van de opleiding gezondheidswetenschappen - `wat handig dat die hier zit'- voor haar eerste `Twentse' onderwerp: de gezondheid van migrantenvrouwen. `Sociale activering is een kernpunt van het integratiebeleid van de provincie Overijssel', vertelt Saharso. `Het is belangrijk dat groepen zich bij elkaar betrokken voelen, dat er sprake is van onderlinge verbondenheid. Eén van de broedplaatsen voor die verbondenheid is de buurt. Dan bedoel ik de school, het wijkcentrum, het winkelcentrum, de straat. Maar migrantenvrouwen, en in deze provincie gaat het dan vooral om Turkse vrouwen, manifesteren zich helaas weinig in de buurten. Ze helpen nauwelijks op scholen, doen niet mee aan overleggen. Dat is jammer, want hun actieradius is juist vaak de buurt. Ik wil graag weten wat die vrouwen belemmert. Tegelijkertijd valt op dat veel allochtone vrouwen lijden aan langdurige gezondheidsklachten. Ik vraag me af of daar een verband zit; zijn ze daarom zo weinig sociaal actief? We zijn geneigd onze antwoorden te zoeken in culturele oorzaken: de vrouw mag van haar familie niet actief zijn in de buurt, of ze durft niet. Terwijl het dus ook een gezondheidsprobleem kan zijn. Maar het verband kan net zo goed andersom liggen, dat weet ik niet. Dat wil ik onderzoeken. Als je eenmaal weet wat het is dat vrouwen belemmert, dan kun je daar als overheid beleid op ontwikkelen.'
Te snel culturele oorzaken zoeken, culturaliseren noemt ze dat, vindt ze niet goed. `Ik heb bijvoorbeeld onderzoek gedaan naar abortus wegens geslacht. Vooral in India en China kiezen vrouwen voor abortus omdat ze alwéér een dochter verwachten. Die beslissing is gestoeld op een mengeling van culturele maar vooral economische overwegingen. In India is het gebruikelijk dat de dochter een bruidsschat meebrengt. Maar die traditie is enorm gecommercialiseerd, de schoonfamilie eist tegenwoordig allerlei duurzame gebruiksgoederen. Een kostbare zaak dus om je dochter aan een goed huwelijk te helpen. Veel gezinnen kunnen het zich simpelweg niet veroorloven om meerdere dochters te krijgen. Ze gaan failliet, of kunnen hun dochter niet aan de man helpen en dat is een schande. Dat zijn overwegingen die maar al te menselijk zijn, als je de context kent.' En zolang de context niet verandert, zal het gedrag ook niet veranderen, vreest Saharso. ` Je kunt abortus wegens geslacht wel verbieden, maar beter is het om iets aan de context te doen, om een mentaliteitsverandering van de betrokken groepen te realiseren. Dat is moeilijk, als overheid ben je altijd maar beperkt in staat om in private belangen te interveniëren.'
Datzelfde geldt voor vrouwenbesnijdenis, vindt de hoogleraar. `Vrouwenbesnijdenis is in Nederland bij wet verboden, en dat is terecht want het is een zeer schadelijke praktijk. Maar er is in Nederland nog nooit iemand voor veroordeeld, terwijl er in ons land echt wel vrouwen besneden worden. Symboolwetgeving helpt niet om zo'n traditie uit te bannen. Je moet naar andere manieren kijken, kiezen voor de weg van de overreding. Dat staat minder stoer, en het is een lang proces, maar wel effectiever. Daarbij kun je aansluiting zoeken bij bestaande protesten binnen die culturen, bij interne discussies.'
Met de onderwerpen die ze behandelt, begeeft ze zich vaak op het terrein van feministen. Die stellen dat de positie van de vrouw in veel minderheidsgroepen strijdig is met westerse idealen van emancipatie. Volgens Saharso kunnen feminisme en multiculturalisme wel degelijk samen gaan. Maar dan moeten vrouwen niet worden gezien als passieve slachtoffers van hun cultuur. `Neem maagdenvlieshersteloperaties. Ik heb daar in het verleden onderzoek naar gedaan omdat artsen zich opgezadeld zagen met een moreel probleem. Moeten zij meegaan met een norm, een dubbele seksuele moraal, die zij zelf niet onderschrijven? Houden ze dan die ongelijkheid tussen mannen en vrouwen niet in stand? Ik heb destijds geconcludeerd dat hersteloperaties wél toelaatbaar zijn. Het langetermijneffect is namelijk niet voorspelbaar. Opereren kan bijdragen aan instandhouding van de norm, maar wanneer er op grote schaal geopereerd wordt, ondermijnt dat juist de norm. Je kunt dus niet zeggen dat je door die operaties uit te voeren de norm in stand houdt.' Hoe feministen daarover denken, daar heeft ze niet zo'n boodschap aan. `Ik ben tegen een betuttelend feminisme dat zegt: het moet zoals wij het bedoeld hebben. Ik ben vóór een feminisme dat zegt: een vrouw bepaalt zelf hoe ze wil leven. Dus als zij haar maagdenvlies wil laten herstellen, dan moet dat kunnen.'
Saharso vindt het leuk om de zaken om te draaien, een ander perspectief te zoeken. `Eén van mijn stokpaardjes is: niet met twee maten meten. Je bent geneigd om dat wat je niet kent te veroordelen. Maar wat is nou het wezenlijke verschil tussen vrouwenbesnijdenis en een schaamlipcorrectie? Met beide vrouwen is niets mis, maar allebei willen ze aan een culturele norm voldoen. Ook westerse vrouwen zijn niet zo autonoom als wel wordt voorgesteld.'
Een eyeopener was voor haar een televisieprogramma over een westers meisje dat een borstvergroting wenste. Haar motivatie: alle succesvolle vrouwen die je op televisie ziet, hebben een borstvergroting ondergaan. Saharso: `Je kunt je voorstellen dat dat meisje misschien nog gelijk heeft ook! Ze vertoont dus rationeel gedrag, maar binnen een context die niet deugt. Datzelfde geldt voor de vrouw die besluit haar dochter te laten besnijden, om te voorkomen dat het kind een sociale outcast wordt. Rationeel, begrijpelijk gedrag. Foute context. Als overheid moet je proberen die context te veranderen. Dat is een taai en moeizaam proces.'
Genoeg over vrouwen, besluit Saharso. Ze wil nog wat vertellen over haar toekomstige UT-onderzoek, waarin ze zich ook op jongeren gaat richten. `Wat mij bezighoudt is de radicalisering onder de jeugd. En dan bedoel ik zowel de radicalisering onder islamitische jongeren als de rechtsradicalisering onder de autochtone jeugd, een fenomeen van het platteland. Hier in Overijssel heb ik beide groepen in een natuurlijke setting! Ik vraag mij af wat voor trajecten deze jongeren doormaken. Zijn er parallellen in hun biografieën te vinden? Wat zijn hun levenservaringen? Voelen ze zich onvoldoende erkend door en verbonden met de samenleving?' Saharso wil voor dit onderzoek promovendi en studenten inschakelen. Maar ook gaat ze zelf de wijken in. `Die maatschappelijke component maakt dit hoogleraarschap juist zo leuk.'
